Một loạt tài liệu nội bộ của Microsoft vừa rò rỉ trên diễn đàn BetaWiki, hé lộ một hệ thống thử nghiệm mang tên mã Project Aion. Ngày 24/8, Windows Latest đã tổng hợp lại lô tài liệu này: một trang SharePoint nội bộ có tên CopilotOS, vài đoạn video demo, cùng các trang tài liệu nhóm được gắn nhãn The Pillars, AI Devices, Self Driving OS và Key Tech. Trong video demo có thể thấy các trang tin tức năm 2024, khớp với năm phát triển được ghi trong tài liệu.
Aion không phải là bản khoác áo mới của Windows. Nó chạy trên một nhân hệ điều hành tinh gọn có tên Win3, nhẹ hơn Windows 11, khởi động nhanh hơn và tiết kiệm điện hơn — đổi lại là từ bỏ hoàn toàn ứng dụng Win32. Toàn bộ giao diện được đặt trong một phiên bản Edge tùy biến: không có Start Menu, không thanh taskbar, không icon trên desktop, cũng không thấy hệ thống file. Điểm truy cập duy nhất mà người dùng nhìn thấy là Copilot. Lối thoát cho phần mềm cũ được ghi rõ trong tài liệu: PC đám mây Windows 365 — khi cần dùng Excel, hệ thống sẽ đưa người dùng sang chiếc máy trên đám mây đó.
Mỗi cuộc trò chuyện mới lại thêm một icon
Màn hình chính của hệ thống là một Dashboard, phía trên là vài thẻ chào hỏi như Stay on Top, Create something new, News of the day, phía dưới là dãy lối vào ứng dụng: Edge, Teams, Outlook, OneDrive, Microsoft 365, kèm theo cả các công cụ bên thứ ba như Figma và Visual Studio Code.
Điểm khác giữa Aion và một cửa sổ chat thông thường nằm ở cách nó quản lý hội thoại như quản lý cửa sổ. Mỗi khi mở một cuộc trò chuyện mới, hệ thống tự tạo một icon taskbar riêng dựa theo nội dung; nhiều cuộc trò chuyện có thể mở song song, độc lập với nhau; cuộc trò chuyện đã đóng được gom vào mục My Stuff, lưu dưới dạng các "chip" có thể mở lại sau.
Một tính năng khác tên là Spaces gom ứng dụng và tiện ích theo mục tiêu. Trong bản demo có một không gian tên TURKEY TRIP, tự động tập hợp WhatsApp, Turkish Airlines, Expedia, Airbnb, vài file Word và loạt kết quả tìm kiếm du lịch lại với nhau mà người dùng không cần tự sắp xếp. Ở phía doanh nghiệp, tính năng tương ứng là Context IQ: chỉ cần gõ một lệnh gạch chéo, thông tin về đồng nghiệp, file, SharePoint và email sẽ hiện ra ngay. Khi soạn email còn có dãy nút đổi giọng văn, với các lựa chọn Casual, Professional, Funny, và cả Undead Pirate Captain.
Để Copilot "đọc hiểu" trang web, Aion dùng một kỹ thuật gọi là DOM crawling — trực tiếp đọc mã HTML của trang. Những đoạn script và thẻ đánh dấu mà người dùng thông thường không nhìn thấy trên trình duyệt đều nằm trong tầm quét của nó.
Giới hạn năng lực cũng được ghi lại trong tài liệu. Trong một lần thử nghiệm, khi người dùng yêu cầu tạo một bảng so sánh Excel, hệ thống từ chối ngay tại chỗ:
"I'm sorry, I cannot open Excel for you. Excel is not one of the programs that I can interact with."
(Xin lỗi, tôi không thể mở Excel giúp bạn. Excel không nằm trong danh sách chương trình mà tôi có thể thao tác.)
Giải pháp tạm thời là vẽ bảng ngay trong cửa sổ trò chuyện và cho tải về, sau đó hướng người dùng sang bản PWA của Excel để xử lý tiếp.
Hai năm sau, lộ trình công khai của Microsoft quay đầu
Thời điểm lô tài liệu này rò rỉ khá tế nhị. Pavan Davuluri, người phụ trách Windows, mới đây đã đích thân bác bỏ tin đồn về Windows 12, tuyên bố công khai rằng lộ trình hiện tại không có hệ điều hành mới nào. Những gì đội ngũ đang làm gần như đi ngược lại Aion: chuyển một loạt ứng dụng chạy nền web trở lại native WinUI 3; gỡ tích hợp Copilot khỏi Snipping Tool, Notepad, Photos; thử nghiệm cho phép tùy chỉnh vị trí Copilot trong menu chuột phải trên Windows 11; cam kết giảm mức chiếm dụng bộ nhớ trên máy 8GB trước cuối năm, đồng thời bổ sung Low Latency Profile để cải thiện độ phản hồi.
Bối cảnh bên ngoài cũng không có lợi cho Aion. Sản lượng PC xuất xưởng năm 2026 dự kiến giảm 11%, tình trạng thiếu RAM được dự báo kéo dài đến năm 2027, còn chiếc MacBook Neo giá 599 USD của Apple đang buộc các OEM Windows phải bù đắp chất lượng phần cứng. Một hệ thống chạy toàn bộ trong Edge, mỗi cuộc trò chuyện lại mở một cửa sổ riêng, ước tính sẽ ngốn bộ nhớ nhiều hơn hẳn desktop thông thường — trong năm mà ngay cả máy 8GB cũng phải tối ưu riêng, nó khó có chỗ đứng ở phân khúc phổ thông.
Ý tưởng chưa chết hẳn, chỉ đổi vỏ
Danh sách nền tảng mục tiêu của Aion ghi cả AOSP, Win3 lẫn Windows 11. Mục AOSP khớp với Solara — sản phẩm Microsoft ra mắt hồi tháng 6 năm nay, một hệ điều hành thiết bị AI dùng nền Android nhưng cũng không cho người dùng cài app. Con đường không thành trên PC hồi 2024 giờ được thử lại trên một thiết bị chuyên dụng, hai năm sau, và mục tiêu cũng thu hẹp từ "thay thế Windows" xuống thành "bổ sung một danh mục sản phẩm mới". Yusuf Mehdi, người phụ trách trải nghiệm người dùng Windows, đến giờ vẫn nói về việc biến Windows 11 thành agentic OS, dù một năm nữa ông sẽ rời công ty.
Giao diện trong tài liệu rò rỉ khá hoàn chỉnh, chi tiết được làm kỹ, nhưng lỗ hổng cũng rõ không kém: khi Copilot hiểu sai ý định, người dùng không có đường lùi — không icon để nhấp đúp, không thư mục, không thao tác nào để vòng qua mô hình. Bộ phận IT doanh nghiệp cũng khó kiểm toán một giao diện được tạo ra tức thời theo từng cuộc hội thoại. Những phép tính này nhiều khả năng Microsoft đã làm xong từ trước, nên hiện tại phần lớn công sức của hãng đang dồn vào việc sửa Windows 11.
Nguồn tham khảo: Windows Latest, tài liệu rò rỉ từ BetaWiki, CocoLoop, tuyên bố công khai của Microsoft; cấu trúc nhân Win3, phương án chuyển sang Windows 365, danh sách các tính năng Copilot bị gỡ bỏ, cùng số liệu sụt giảm PC xuất xưởng và nguồn cung RAM đều được đối chiếu theo các tài liệu nêu trên.