Thống đốc California Gavin Newsom đã ký một lệnh hành pháp vào ngày 18/9, yêu cầu triệu tập một nhóm chuyên gia để đưa ra hướng dẫn trong vòng hai tháng về cách California nên hoàn thiện luật an toàn trí tuệ nhân tạo.
Lệnh hành pháp nêu ra ba hướng đánh giá: yêu cầu các công ty AI tiên phong định kỳ chịu kiểm toán an toàn độc lập từ bên thứ ba; bắt buộc báo cáo các "sự cố mất kiểm soát" khi tác nhân AI có hành vi bất thường; và trang bị "công tắc ngắt" cho các mô hình tiên tiến nhất, tức cơ chế ngừng hoạt động khẩn cấp. Cả ba điểm hiện vẫn là các phương án đang chờ đánh giá, chưa phải nghĩa vụ đã có hiệu lực.
Lệnh hành pháp này thực sự làm gì
Cần nói rõ giới hạn hiệu lực của văn bản này. Nó không tạo ra yêu cầu tuân thủ mới, mà khởi động một quy trình: triệu tập người tham gia, ấn định thời hạn, khoanh vùng chủ đề. Các quy tắc có tính ràng buộc sẽ phải đến từ luật do nhóm chuyên gia thúc đẩy sau đó, hoặc từ quy định hành chính trong khuôn khổ pháp luật hiện hành. Thời hạn hai tháng có nghĩa là bản hướng dẫn nên xuất hiện trước giữa tháng 11.
Trong một bài phát biểu qua video, Newsom nói: "California sẽ làm hết sức mình, nhưng cả nước cần hành động, Washington D.C. cần làm tròn trách nhiệm của mình." Ông định vị lệnh hành pháp này như một khung an toàn tối thiểu. Văn phòng của ông dùng lời lẽ thẳng thắn hơn, cho rằng chính phủ liên bang đã "thất bại hoàn toàn" trong việc xây dựng bất kỳ cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình AI có ý nghĩa nào.
"We will not sit idle—we will accelerate substantive, responsible AI regulation before it is too late."
Tạm dịch: Chúng tôi sẽ không ngồi yên — chúng tôi sẽ đẩy nhanh việc quản lý AI một cách thực chất và có trách nhiệm trước khi quá muộn.
Các mốc của California trong năm nay
Nhìn rộng ra, đây không phải một động thái đơn lẻ. Đầu tháng 9 năm nay California đã ký một đạo luật thiết lập khung cho các tổ chức kiểm toán AI bên thứ ba; yêu cầu kiểm toán độc lập mà lệnh hành pháp lần này muốn đánh giá chính là nối tiếp đường hướng đó. Xa hơn nữa, cuộc tranh luận lập pháp xoay quanh việc công bố an toàn cho các mô hình tiên phong đã kéo dài hai năm ở California, trong đó có dự luật bị bác bỏ, có dự luật bị thu hẹp phạm vi trước khi được thông qua.
Trình tự khá rõ ràng: trước tiên lập khung tư cách cho các tổ chức kiểm toán, sau đó mới đánh giá việc biến kiểm toán thành nghĩa vụ bắt buộc; trước tiên yêu cầu công bố thông tin, sau đó mới bàn đến báo cáo và ngắt hoạt động. Mỗi bước đều tiến thêm một chút so với bước trước, không có bước nào nhảy thẳng đến hình thái cuối cùng. Cách làm này vừa cho doanh nghiệp thời gian điều chỉnh, vừa cho phép phé phản đối cơ hội ngăn chặn từng điểm một.
Còn một giới hạn thời gian không thể bỏ qua. Nhiệm kỳ thống đốc của Newsom kết thúc vào ngày 4/1 năm sau. Thời hạn hai tháng rơi vào nhiệm kỳ của ông, còn việc thúc đẩy lập pháp sau bản hướng dẫn nhiều khả năng sẽ do người kế nhiệm đảm nhận. Lệnh hành pháp có trở thành luật hay không không hoàn toàn do người ký ra nó quyết định.
Khác biệt rõ rệt so với hướng đi liên bang
Bối cảnh của việc này là sự vắng mặt ở cấp liên bang. Ông Trump đã bác bỏ lời kêu gọi siết chặt quản lý, gọi những lo ngại về an toàn AI là "trò lừa bịp"; khả năng Quốc hội thúc đẩy luật AI trên toàn quốc trước cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026 là không cao. California đặt mình vào vị trí đối lập, văn phòng Newsom cùng ngày công khai chỉ trích Nhà Trắng và Quốc hội vì không hành động trong vấn đề này.
California có cơ sở để làm vậy. Phần lớn các công ty AI tiên phong đặt trụ sở tại bang này, nên luật của bang ràng buộc trực tiếp họ, không thể né tránh bằng cách chuyển máy chủ ra ngoài phạm vi quản lý. Trong vài năm qua, cách làm của California về quyền riêng tư dữ liệu và tiêu chuẩn khí thải cũng nhiều lần trở thành tiêu chuẩn thực tế của cả nước.
Nhưng lần này những gì cần thiết lập cứng rắn hơn quy tắc riêng tư. Kiểm toán độc lập định kỳ nghĩa là để người ngoài tham gia vào quy trình đánh giá mô hình; báo cáo sự cố mất kiểm soát nghĩa là doanh nghiệp phải chủ động giao nộp các hành vi bất thường của hệ thống mình; còn công tắc ngắt khẩn cấp thì chạm đến chính kiến trúc triển khai. Bất kỳ điểm nào trong ba điểm này được thực thi cũng sẽ dẫn đến tranh đấu ở cấp độ các phòng thí nghiệm.
Ba điều cần theo dõi trong hai tháng tới
Trong khung thời gian hai tháng này, có ba điều đáng quan sát: nhóm chuyên gia gồm những ai, định nghĩa "sự cố mất kiểm soát" được viết chi tiết đến đâu, và công tắc ngắt khẩn cấp sẽ xuất hiện dưới dạng yêu cầu bắt buộc hay chỉ là khuyến nghị.
Hiện tại cả ba điều này đều chưa có câu trả lời. Lệnh hành pháp mới chỉ đưa ra danh sách chủ đề và lịch trình, chưa phải kết luận. Việc bản hướng dẫn có ra đời trước giữa tháng 11 hay không, và nội dung ra sao, là mốc kiểm chứng tiếp theo của diễn biến này.
Nguồn tham khảo: thông báo của Văn phòng Thống đốc California, Sing Tao Daily, CocoLoop, Sina Finance; ba hướng đánh giá của lệnh hành pháp, thời hạn hai tháng và phát biểu của Newsom được đối chiếu theo thông tin từ Văn phòng Thống đốc.