70% năng lực tính toán AI toàn cầu đang nằm trong tay 5 công ty. Một năm trước con số này là 60%, nay đã tăng thêm 10 điểm phần trăm.
Đó là dữ liệu Bộ trưởng Công nghệ Anh Liz Kendall đưa ra trong bài phát biểu tại Royal United Services Institute (RUSI) hôm thứ Ba, ngày 28 tháng 4. Thông điệp tiếp theo của bà là: Anh không định so quy mô với 5 công ty đó, nhưng phải tìm cách để không bị họ chi phối.
Chiến lược này có tên chính thức là Sovereign AI, tức AI chủ quyền. Các khoản tiền đi kèm đã được nêu ra: quỹ chuyên biệt 500 triệu bảng, 400 triệu bảng cho AI quốc phòng và 2 tỷ bảng hỗ trợ từ British Business Bank.
Không đua mô hình lớn, chuyển sang phần cứng
Điểm quan trọng nhất trong bài phát biểu của Kendall là hướng đi khác biệt của Anh: khi người khác đua mô hình lớn, Anh muốn đua ở chip AI.
Con số thị trường khá hấp dẫn. Thị trường chip AI toàn cầu tăng khoảng 30% mỗi năm và có thể đạt 1 nghìn tỷ bảng vào đầu thập niên 2030. Theo tính toán của Kendall, nếu Anh chiếm được 5%, doanh thu hằng năm sẽ vào khoảng 50 tỷ bảng.
Quy mô này còn lớn hơn toàn bộ ngành fintech của Anh tính theo năm.
Anh có những quân bài nào? Cái tên rõ nhất là ARM. Công ty IP đặt tại Cambridge này đã vượt mốc định giá 150 tỷ USD và là chuẩn thực tế trong thiết kế chip di động. Kendall cũng nêu tên 6 công ty phần cứng gần mức kỳ lân:
- Fractile, chip suy luận
- Olix, sản xuất wafer
- Lumai, điện toán quang tử
- Optalysys, chip AI quang học
- Salience Labs, điện toán quang tử
- ARM
Trong 6 công ty này, 4 công ty theo đuổi phần cứng phi silicon truyền thống như quang tử và kiến trúc mới. Con đường đó không giúp Anh đối đầu trực diện với chuỗi TSMC cộng Nvidia về tiến trình sản xuất, nhưng tránh được phần tốn kém nhất của cuộc chạy đua tiến trình. UK AI Hardware Plan đầy đủ dự kiến công bố tại London Tech Week tháng 6.
Liên minh cường quốc tầm trung
Kendall nhiều lần nhắc đến cụm Middle Power Nations, tức các quốc gia quyền lực tầm trung.
Ý tưởng rất rõ. Trong AI, thế giới đang nghiêng về cấu trúc hai cực do Mỹ và Trung Quốc dẫn dắt. Một mình Anh không thể so với bên nào. Nhưng nếu kết nối Đức, Pháp, Canada, Nhật Bản, Australia, Hàn Quốc và các nước tương tự, nhóm này sẽ có đòn bẩy trong xây dựng tiêu chuẩn, chia sẻ năng lực tính toán và mua sắm phối hợp.
Bà nêu một số ví dụ do Anh dẫn dắt:
- dự án hợp tác lượng tử Anh-Đức trị giá 6 triệu bảng
- Quantum Development Group gồm 13 quốc gia
- mạng lưới quốc tế AI Security Institutes do Anh làm chủ tịch, sẽ họp tại London vào tháng 7 và công bố thực hành tốt nhất về đánh giá mô hình AI
Mục cuối cùng đáng chú ý nhất. AISI, hay AI Security Institute, là sản phẩm của AI Safety Summit do Anh tổ chức năm 2023 và đã đi trước Mỹ trong xây dựng cơ chế đánh giá mô hình. Kendall muốn AISI dẫn dắt một phương pháp đánh giá mà nhiều nước có thể sử dụng. Anh có thể không làm mô hình lớn nhất, nhưng muốn viết một phần đề thi cho các mô hình.
AI chủ quyền là giảm phụ thuộc, không phải tự cô lập
Định nghĩa của Kendall về AI chủ quyền hơi khô, nhưng phản ánh đúng vị thế của Anh:
"AI sovereignty is about reducing over dependencies and increasing resilience in key national strategic priorities."
Nói đơn giản: đừng để năng lực trọng yếu bị người khác nắm cổ, nhưng cũng đừng nhầm khả năng chống chịu với việc tự chơi một mình.
Nhìn bằng con số, chiến lược hai đường này gồm:
| Hạng mục | Số tiền | Mục đích |
|---|---|---|
| Quỹ Sovereign AI | 500 triệu bảng | Đầu tư vào công ty AI nội địa, gồm Callosum và Ineffable Intelligence |
| Ngân sách AI của Bộ Quốc phòng | 400 triệu bảng | Dành riêng cho đổi mới trong nước, cũng là lý do Kendall chọn RUSI để phát biểu |
| Hỗ trợ từ British Business Bank | 2 tỷ bảng | Tài trợ cho doanh nghiệp AI |
| ARIA scaling compute | 100 triệu bảng | Hạ tầng tính toán |
| ARIA inference lab | 50 triệu bảng | Nghiên cứu tối ưu suy luận |
Tổng cộng là gần 3 tỷ bảng cam kết tài khóa. Quỹ Sovereign AI đã đầu tư vào Callosum và Ineffable Intelligence; công ty sau là cái tên vừa được David Silver tham gia vòng seed 1,1 tỷ USD tuần trước.
Nhưng so với capex hằng năm của các gã khổng lồ Mỹ, con số này rất nhỏ. Riêng Meta đã đưa ra hướng dẫn capex 2026 là 115-135 tỷ USD, chênh khoảng 40 lần.
Kế hoạch này có đứng vững không?
Tính toán của Anh khá rõ: đường đua mô hình khó thắng, nhưng đường đua phần cứng chưa ngã ngũ. Điện toán quang tử và kiến trúc mới vẫn là lĩnh vực mà ngay cả các công ty lớn của Mỹ cũng còn thử nghiệm. Về tiêu chuẩn đánh giá AI, Anh cũng có lợi thế đi trước với AISI.
Rủi ro nằm ở hai điểm.
- 3 tỷ bảng là quá ít cho R&D phần cứng. Chỉ một fab tiến trình tiên tiến của TSMC đã cần hàng chục tỷ USD. Nếu điện toán quang tử không chứng minh được hiệu quả, phương án dự phòng của Anh khá mỏng.
- Liên minh cường quốc tầm trung chưa có thành tích thật sự sáng. EU AI Act triển khai chậm, năng lực AISI giữa các nước không đồng đều, và chi phí chính trị để phối hợp là không nhỏ.
"We must shape this technology, not just be shaped by it."
Kendall kết thúc bằng câu đó. Tham vọng đã có. Thành hay bại phụ thuộc vào việc AI Hardware Plan tháng 6 tại London Tech Week có nội dung thực chất hay không, và liệu các nước khác tại hội nghị AISI tháng 7 có sẵn sàng lấy tiêu chuẩn của Anh làm mốc hay không.
Các KPI mà Kendall tự đặt ra đều nằm trong vài tháng tới.
Nguồn: Britain must secure greater control and leverage over AI to protect our national security in fractured world (GOV.UK); CocoLoop; Liz Kendall talks up work with 'middle power nations' on sovereign tech (Computer Weekly); UK AI Regulation: UK government announces plans to set standards for how AI is deployed (Bird & Bird)